Cando falamos de iluminación no traballo, o primeiro problema que xorde na mente da maioría dos técnicos/as de prevención é a fatiga visual. E con razón: traballar durante horas baixo unha luz insuficiente, excesiva ou mal distribuída obriga ao sistema visual a un esforzo continuo que se traduce en molestias oculares, cefáleas, tensión no pescozo e dificultade para manter a atención. A fatiga visual non é un problema menor nin unha queixa subxectiva de sensibilidade individual. É unha consecuencia predicible de condicións obxectivamente inadecuadas que, se se prolongan no tempo, poden derivar en trastornos visuais máis serios. O relevante dende o punto de vista preventivo é que, na maioría dos casos, é completamente evitable cun deseño correcto do posto.

Pero o alcance do problema vai máis aló do ollo. Os mecanismos polos que a luz inflúe no organismo humano son máis profundos do que habitualmente se considera no contexto laboral. A luz actúa como o principal sincronizador do ritmo circadiano: é o sinal que informa ao cerebro de en que momento do día se atopa o corpo e, por tanto, que procesos fisiolóxicos debe activar ou inhibir. Unha exposición lumínica inadecuada durante a xornada —xa sexa por exceso de luz artificial de espectro frío en horas vespertinas, por déficit de luz natural ou por espazos de traballo excesivamente escuros durante as horas de maior actividade— pode alterar este ciclo con consecuencias que van dende a dificultade para conciliar o soño ata estados sostidos de baixa enerxía, irritabilidade e deterioración do rendemento cognitivo.

A relación entre luz e estado de ánimo tampouco é nova na investigación. As contornas con acceso limitado a luz natural e niveis de iluminación artificial baixos asócianse con maior prevalencia de síntomas depresivos e menor benestar subxectivo reportado polas persoas traballadoras. Un estudo de Northwestern Medicine e a Universidade de Illinois, publicado no Journal of Clinical Sleep Medicine baixo a dirección da Dra. Phyllis Zee, demostrou que os traballadores/as con acceso a luz natural no seu posto durmían de media case unha hora máis por noite e reportaban mellor benestar físico e calidade de vida que quen traballaba en espazos sen fiestras. Este fenómeno ten tamén unha expresión máis silenciosa e cotiá en oficinas que dependen case en exclusiva de fluorescentes envellecidos, LED de baixa calidade ou distribucións lumínicas que xeran contrastes excesivos ou zonas de cegamento.

O Artigo 8 e o Anexo IV do Real Decreto 486/1997 sobre lugares de traballo estabelece os requisitos mínimos de iluminación que toda empresa debe cumprir. Os niveis varían en función da esixencia visual da tarefa: 100 lux para postos de baixa esixencia visual, 200 lux para esixencias moderadas, 500 lux para postos de esixencia alta —como oficinas, salas de reunións ou postos con pantallas— e 1.000 lux para tarefas de precisión moi alta. Estes limiares duplícanse cando existen riscos apreciables de caídas ou cando un erro de apreciación visual poida supoñer perigo para a persoa traballadora ou terceiros.

O que a ergonomía e a fisioloxía suxiren vai máis aló do lux. A temperatura de cor da luz —medida en kelvin— inflúe no nivel de activación do organismo: as luces de espectro frío, con tons azulados, tenden a favorecer a alerta e a concentración, mentres que as de espectro máis cálido asócianse con estados de calma e relaxación. Unha iluminación ben deseñada para o traballo non ignora esta variable. Tampouco ignora a distribución da luz no espazo, a minimización do cegamento directo e indirecto, a relación entre iluminación artificial e natural, ou a posibilidade de que os traballadores axusten a intensidade lumínica en función da súa tarefa e momento do día.

A NTP 211 do INSST “Iluminación dos centros de traballo” —referencia técnica consolidada en ergonomía visual— xa sinalaba que unha iluminación correcta é aquela que permite distinguir formas, cores e obxectos en movemento con facilidade e sen fatiga, asegurando o confort visual de forma permanente. Para os postos con pantallas de visualización de datos, a NTP 252 do INSST desenvolve especificamente as condicións de iluminación recomendadas, incluíndo o tratamento dos reflexos en pantalla e a xestión dos contrastes entre o documento físico e a pantalla. O INSST publicou ademais en 2024 o documento técnico “Avaliación e acondicionamento da iluminación en postos de traballo”, que incorpora a ferramenta EVALUZ, especialmente útil para técnicos de prevención que necesiten sistematizar a análise lumínico sen recorrer a medicións instrumentais complexas nunha primeira fase.

A cuestión do acceso a luz natural merece mención específica. A evidencia en psicoloxía ambiental e medicamento ocupacional sinala de forma consistente que as persoas traballadoras con acceso visual ao exterior e exposición a luz natural durante a xornada reportan mellores niveis de benestar, menor fatiga e patróns de soño máis regulados que quen

traballa en espazos pechados sen esta posibilidade. Nun contexto no que o deseño dos espazos de traballo está a ser repensado con intensidade —impulsado polo traballo híbrido, a competencia polo talento e a crecente atención á saúde organizacional— a iluminación debería ocupar un lugar central nesas decisións, non ser tratada como un detalle de interiorismo.

Para os equipos de prevención, a mensaxe é práctica: a avaliación das condicións de iluminación nos postos de traballo non pode limitarse a unha medición puntual de niveis de lux. Debe incorporar a calidade espectral da luz, os fenómenos de cegamento, a interacción con pantallas de visualización de datos, os horarios de traballo e a exposición diferencial a luz natural segundo a localización do posto. E debe facerse entendendo que o obxectivo non é só evitar a fatiga visual, senón contribuír a unha contorna que sosteña a saúde, a concentración e o estado de ánimo das persoas ao longo de toda a xornada.

Fonte: Prevención Integral